Tijd baart tijd – Een interview met Joke Hermsen

Joke Hermsen

Joke Hermsen is schrijfster en filosofe. Ze schreef het boek ‘stil de tijd; Een pleidooi voor een langzame toekomst’ waarin ze de huidige tijdsgeest kritisch onder de loep neemt. Met behulp van denkers als Henri Bergson, Ernst Bloch, Peter Sloterdijk en Emmanuel Levinas ontwikkelde ze een visie op het fenomeen tijd die aanslaat bij een groot publiek.

de tijd als duur

Henri Bergson stelde dat we, behalve dat we tijd hebben, of meestal denken niet te hebben, we ook tijd zijn. En hoewel je niet alles zult herinneren, vormt alle tijd die je bent geweest je wel. Die persoonlijke of innerlijke tijd is echter moeilijk te benoemen of vast te leggen, omdat hij niet in algemene eenheden als uren of minuten valt uit te drukken. We zijn gewend de tijd op te delen in segmenten, maar dat klopt niet; tijd is ononderbroken. Die andere tijd is bij uitstek iets wat ervaren en niet gemeten wordt. hoewel er vanuit strikt wetenschappelijk oogpunt weinig over die innerlijke tijd te zeggen valt, is het wenselijk om juist die tijd weer in het zicht te krijgen.

God van het geschikte moment

Voor de grieken had de tijd twee gezichten, die zij Chronos en Kairos noemden. Chronos was de tijd zoals we hem kennen, de kloktijd, meetbaar en linear. Maar Kairos was moeilijker te duiden. Kairos was de god van het geschikte moment. En als Kairos bij je was, dan liep tijd ineens anders. Je kent het vast wel; dat je soms hard aan het werk bent voor een deadline, en dat er dan ineens ongemerkt uren voorbij zijn gegaan. Als je de hijgende kloktijd in je nek voelt, stap je over naar de zieltijd. In afbeeldingen van Kairos zag hij er ook een beetje rebels uit, punkachtig met een kaal hoofd en een lok op zijn voorhoofd. Het symboliseerde hoe moeilijk het was om hem te vangen. Alleen aan die lok kon je hem grijpen en alleen als je hem van voren benaderde. Het was dan ook van groot belang om alert te zijn en het geschikte moment te herkennen.

Rust als een voorwaarde voor denken

Ons woord “school” komt van het Griekse woord scholè, dat “rust” of “nietsdoen” betekent. Rust is een voorwaarde voor het denken, in de ogen van de oude Grieken. Ook in de politiek kwam dit terug. Slechte staatsmannen hielden -om hun macht te behouden- het volk continu bezig. Want als de mensen rusteloos waren, konden ze niet nadenken. De belangrijkste taak van een democratisch staatsman was volgens de Griekse filosofen dan ook juist die rust te bevorderen. Hoe anders is de huidige tijd. We riskeren door het huidige onderwijssysteem ons intellectueel kapitaal te verliezen.

We riskeren ons intellectueel kapitaal te verliezen

Nog even en je moet je doctoraal binnen een jaar halen. Er is te veel aandacht voor het meetbare, de kwantitatieve wetenschap. De menselijke ervaring zou meer in studie centraal moeten staan. En kijk ook naar onze politieke partijen, die voortdurend praten over het creeeren van meer banen.

Technostress

Tegenwoordig vinden we onze rust nog maar nauwelijks. We hebben de afgelopen honderd jaar allerlei tijdbesparende machines ontwikkeld, maar we hebben netto minder tijd dan ooit. De tijd lijkt een schaarsteproduct te zijn geworden. We zijn gestresster dan ooit. Juist in deze tijd zouden we moeten leren al die apparaten ook eens uit te zetten en een pas op de plaats te maken. De tijd die we nu hebben is een economische tijd; een arbeiders-kloktijd. Sinds de invoering van de internationale Greenwichtijd aan het einde van de negentiende eeuw zijn we steeds meer naar die kloktijd gaan leven. Daardoor hebben we die andere, meer persoonlijke of innerlijke ervaring van tijd naar de achtergrond verdreven. Maar de kloktijd is maar een afspraak, een sociale uitvinding. ‘Van alle afspraken misschien wel de meest kunstmatige’, zo zei schrijver W.G. Sebald.

Soulfulness

De grondstemming van de twintigste eeuw was verveling volgens Heidegger. Gaandeweg hebben wij ons steeds meer aan het straffe bewind van de klok onderworpen om maar aan die verveling te ontsnappen. Maar dat heeft wel gevolgen voor de manier waarop we tegen de wereld en onszelf aan kijken. Nu gaat het er niet zozeer om de ene tijd voor de andere in te ruilen, het gaat erom die andere tijd weer in het vizier te krijgen om zo het evenwicht tussen beide tijden te kunnen herstellen.

Soulfulness in plaats van mindfulness

‘De ware tijd komt pas tot leven, als de klokken zwijgen’, is een uitspraak van William Faulkner die ik van harte zou willen onderschrijven. Ik pleit dan ook voor soulfulness in plaats van mindfulness. Zodat meer mensen zich bewust worden van die ‘ware tijd’ waarmee we ons tijdgebonden bestaan kunnen verrijken en verruimen.

Joke Hermsen

Eerder gepubliceerd in het verenigingsblad van Mensa Nederland, ‘HiQuarterly’, jaargang 1, #1 november 2012

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*